شیری که نشانه آب است

شیری که نشانه آب است

 

 محمد سرابی

 

چرا اسم وسیله ای که با چرخاندن آن آب جاری می‌شود، شیر است؟ آیا جریان قوی آب شفاف از آن‌ها شباهتی با غرش شیر‌ دارد؟ در ادبیات قدیمی ما دو تعریف جدا از هم برای برای شیر وجود داشت که اگرچه هر دو در بادیه بودند ولی یکی آدم را می‌خورد و دیگری خوراک بچه آدم می‌شد. احتمالا این وسیله فعلی که در تبلیغات تلویزیونی نشان می‌دهند و می‌گویند محکم ببندید که چکه نکند و همگی دچار بی‌آبی نشویم؛ باید نسبتی با یکی از  این دو شیر‌ داشته باشد.

شاید به خاطر اینکه شیر سفید هم مانند آب مایع است بشود نسبتی میان آن و شیر آب پیدا کرد اما قصه‌ای که در این‌باره نقل می‌شود از اولین لوله‌کشی‌های آب در شهر‌های بزرگ است. در گذشته که لوله‌کشی وجود نداشت و آب انبار‌ها کار آن را انجام می‌دادند شیری هم نبود و کوزه و بادیه به انتقال این مایع حیات کمک می‌کردند. مانند تمام صنایع مدرن دیگر، اولین لوله کشی‌های آب در شهر‌های ایران با نقشه‌ و الگوی غربی‌ ساخته شدند. اینطور که گفته می‌شود ابزار‌های کنترل جریان آب در اروپای آن زمان به شکل سر شیر ساخته می‌شدند. زمانی که لوله کشی در ایران انجام شد جریان آب مانند امروز به سینک ظرفشویی خانه‌ها ختم نمی‌شد و برای هر کوچه یک شاخه تعیین شد. خروجی این آب با همان ابزار‌های اروپایی و به شکل سر شیر جنگل ساخته شده بود به همین دلیل همه وسیله‌هایی که با یک حرکت آب زلال را سرازیر می‌‌‌کردند شیر نام گرفتند.

مشخص نیست این ماجرا چقدر درست است اما اگر درست باشد باید تمام خروجی‌های آب لوله کشی قدیمی برای مدتی طولانی یال و کوپال شیر داشته باشند تا غرش آن‌ها در خاطره جمعی مردم جا بگیرند و تبدیل به یک واژه همه‌گیر شوند.

یک نظر دیگر هم درباره نامگذاری این وسیله وجود دارد. در اساطیر قدیمی ایرانی آب نوعی برکت بود که از جایی مقدس به بشر ارزانی می‌شد تا به او زندگی ببخشد. وقتی که آب قطع می‌شد اهریمنی در قالب دیو و اژدها راه آب را بسته بود و باید پهلوانی به جنگ آن موجود پلید می‌رفت تا آب را دوباره آزاد کند. در برخی بنا‌های قدیمی تصاویری از این کشمکش‌ها وجود دارد. بیشتر از همه، در جایی که جریان سخاوتمندانه آب همیشه وجود داشته است و چشمه یا مظهر قناتی قدیمی یکباره از زمین می‌جوشید می‌شد تصور کرد که پهلوان توانسته ضربتی کاری بر اهریمن بزند و او را برای همیشه از سد کردن آب دور کند. اگر این تصور را به نمادگونگی شیر به عنوان قهرمان پیوند بدهیم می‌شود فهمید چرا در برخی از بنا‌های باستانی ایران تصویر شیر با مظهر جوشش آب همراه بوده است. شاید برخی مستندات پراکنده درباره اینکه قبل از ورود لوله‌کشی‌ها هم ایرانیان نسبتی میان شیر و آب می‌شناختند، صحیح باشد. در اینصورت می‌شود فهمید که چرا خروجی‌های آب نام شیر را پیدا کردند.

هرچه که هست و اسم شیر از روی صنایع وارداتی یا از تصورات باستانی منشا گرفته باشد الان شیر اهمیت زیادی برای جامعه ما پیدا کرده است. بحران بی‌آبی که از مدت‌ها قبل درباره آن هشدار داده شده بود در حال نزدیک شدن است و نشانه‌های وقوع آن خیلی هراس انگیز‌تر از چیزی است که تصور می‌کنیم. اگر منابع آبی شهر‌های ما به همان شکل فعلی در خطر خشکی باشند احتمالا مدت زیادی نمی‌توانیم جریان زلال پیوسته و بدون قطعی آب را حفظ کنیم و آن موقع است که شیر‌های آب از غرش کردن به چکه کردن خواهند رسید.

روزنامه همشهری 22 تیر 1394

/ 0 نظر / 45 بازدید