محمد سرابی

www.msarabi.com

 
خون بازی بقای حجامت و زالو در کنار پزشکی جدید
نویسنده : محمد سرابی - ساعت ۱۱:٤۳ ‎ق.ظ روز پنجشنبه ۸ دی ۱۳٩٠
 

خون بازی

بقای حجامت و زالو در کنار پزشکی جدید

 

 

محمد سرابی

 mohammad sarabi

 

 

شاید یک کشاورز که با داس به پای خود زده بود یا سربازی که در نبرد مجروح شده بود یا حتی شکارچی که به دنبال شکار زخم برداشته بود اولین بار فهمید که بیرون روفتن خون از بدن همیشه هم باعث ضعف و بدحالی نمی‌شود بلکه می‌تواند خود به کاهش بیماری کمک کند و از آن به انسان‌ها یاد گرفتند که بیماری‌های کلی و مخصوصا آنهایی که دلیلش را به درستی نمی‌دانند با این روش از تن خود بیرون کنند. حداقل ارزش امتحان کردن را داشت و اگر مفید بود که بعدا بار‌ها تکرار می‌شد. 

 


خونریزی همیشه نشانه بیماری و مرگ است مگر اینکه به عمد و برای درمان به کار رود. در تاریح پزشکی از این روش به نام «کاپینگ» (cupping) به معنی بادکش کردن یاد می‌شود. قدیمی‌ترین شواهد به مصر باستان و امپراطوری آشور و پس از آن بقراط در قرن پنجم قبل از میلاد از این روش درمانی نام برده است. ظاهرا حجامت در ایران سابقه طولانی دارد و رازی، ابوعلی سینا، اسماعیل جرجانی و عقیلی خراسانی پیرامون حجامت وکاربرد آن دردرمان صحبت کرده‌ و درمان سکته قلبی؛ مالیخولیا؛ سردردهای می‌گرنی و بخشی از بیماری‌های پوستی را بوسیله آن توصیه کرده‌اند. کاپینگ‌تر علاوه بر دنیای خاورمیانه در اروپا نیز تا قرن ۱۸ مورد استفاده ولی با رشد پزشکی مبتنی بر دانش تجربی جدی از میان رفت. اطلاعاتی که از زیست‌شناسی، شیمی و تشریح اندام انسان بدست می‌امد. جای روش‌هایی مبتنی بر آزمون و خطا را گرفت و از دست دادن خون دوباره نادرست محسوب شد. در پزشکی جدید تلاش می‌شود خون به کمک دارو تصفیه شده و دلیل آلودگی احتمالی آن از میان برداشته شود.

با ورود پزشکی علمی به ایران طبیعی بود که طب سنتی احساس خطر کرده و تلاش کند تا حیات خود را به شیوه‌های متفاوت حفظ کند با این حال بالاخره طبابت سنتی در مقابل فارغ التحصیلان دانشکده پزشکی عقب نشینی کرد زیرا این افراد قادر به درمان بیماریهایی بودن که تا قبل از آن «صعب‌العلاج» یا «لا‌علاج» به شمار می‌امد. اگرچه هنوز هم این واکنش منفی نسبت به پزشکی غربی وجود دارد ولی تمام کسانی که پزشکان را بیسواد یا بی‌احتیاط یا حتی جنایتکار می‌دانند خودشان از مشتریان دائمی مطب‌ها هستند.

قدیمی‌ها حجامت را به خوبی به یاد می‌اورند. شاخ یا هر وسیله مخروط مانند دیگر را در نقطه‌ای بین دو کتف می‌گذارند و مدتی انتهای آن را مک می‌زنند تا جایی که پوست برجسته شود سپس پوست این محل را که مانند تاول بزرگی شده است با تیغ خراش می‌دهند و خون جاری می‌شود. حجامت کنندگان مانند طبیبان مورد احترام نبودند و حرفه آن‌ها چیزی در حد دلاکی محسوب می‌شد بعضا دلاک‌ها هم کارحجامت را در حمام انجام می‌دادند.

تا مدتی قبل هراس مردم از انتقال بیماری‌هایی بود که با شاخ گاو منتقل می‌شد. البته خود شاخ گاو بیماریزا نیست ولی وقتی تمام مردم یک روستا با یک شاخ حجامت شوند پس احتمالا یک بیماری خونی یا پوستی راه خوبی برای انتقال پیدا می‌کند. این بود که روش پیشرفته حجامت اختراع شد. با گذری در خیابان‌های شهر ممکن است روی تابلو‌های مراکز درمانی عبارت حجامت را هم ببینید. قانونی شدن حجامت که در اثر ترکیب پزشکی و طب سنتی یا بهتر بگوییم تایید طب سنتی توسط پزشکی رخ در همین سالهای اخیر رخ داد موجب رشد چنین مراکزی شد و مشتریان را اضافه کرد. «فرشته»، زنی که به یکی از این مراکز مراجعه کرده و به گفته خودش نتیجه خوبی گرفته است می‌گوید: «مقدار خون از دست رفته کم است ولی واقعا می‌تواند سلامتی را به بدن برگرداند مخصوصا که وسایل همه استریل هستند و دردی خاصی هم ندارد.» مرکزی که او به آنجا مراجعه کرده است یکی از موسساتی است که کار آموزش و تبلیغ برای طب سنتی را انجام داده و در ساختمان بزرگ خود در خیابان جمهوری کلینیکی برای حجامت تاسیس کرده است. فضای کلینیک هم به درمانگاه‌های پزشکی شباهت دارد. بیماران ابتدا ویزیت می‌شود و بنا به نیاز حجامت تجویز می‌گردد. ویزیت و دستمزد انجام حجامت مجموعا دریافت می‌شود که کمی کمتر از ویزیت پزشکان متخصص است. بیماران متفاوت هستند و در میان آن‌ها از همه قشری یافت می‌شود. مکنده‌ها از پلاستیک یکبار مصرف معمول در صنایع پزشکی ساخته شد و با پمپ الکتریکی کار می‌کند. فرآیدن چند دقیقه‌ای مکش خود باعث بیحسی می‌شود و تحمل درد ناشی از تیغ زدن را ساده می‌کند. فرشته از یکی از اقوامش نام می‌برد که با حجامت سردرد می‌گرنی خود را درمان کرد و خودش هم قصد دارد پس از این هر چند وقت یک بار حجامت کند. در طب سنتی مکتوب مراقبت‌هایی برای بعد از حجامت ذکر شده است که شامل پرهیز از خوردن برخی غذا‌ها یا نخوابیدن تا چند ساعت شده است. در روش عامیانه حجامت این مراقبت‌ها جدی گرفته نمی‌شود. از بین آن‌ها تنها مالیدن عسل بر روی زخم هنوز انجام می‌شود.

حجامت قانونی مراحل زیادی را پشت سر گذاشته است. معاونت درمان وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی در مورخ ۲۳ شهریور ۱۳۷۷ انجام حجامت توسط پزشکان در مطب‌ها را ممنوع نمود که این بخشنامه به دلیل مغایرت با شرع بر اساس نظر فقهی شورای نگهبان با حکم دیوان عدالت اداری در ۱۷ تیر ۱۳۸۰ لغو شد. در عین حال موسسه تحقیقات حجامت ایران در سال ۱۳۶۵ تشکیل شد پس از طی مراحل مقدماتی پژوهش و تحقیق در سال ۱۳۶۹ به ثبت رسید. در سال ۱۳۸۰ طبق رأی شورای نگهبان قانون اساسی و دیوان عدالت اداری حجامت دارای جایگاه قانونی در نظام درمانی و بهداشتی کشور شد. با این حال هنوز در سازمان انتقال خون ایران از دریافت خون می‌پرسند که ایا حجامت کرده است و در صورت احتمال انتقال بیماری به این روش از خونگیری خودداری می‌کنند ظاهرا حجامت را در زمره زخمی شده به حساب می‌اید. این کار باعث سوالاتی شده بود که مدتی پیش «حسین خیراندیش» رئیس انجمن تحقیقات حجامت ایران چنین به آن پاسخ داد «براساس تعریفی که سازمان بهداشت جهانی از نقش خراش در بدن کرده، در بحث خون گیری شش ماه دوران پنجره را تعیین کرده است. سازمان انتقال خون، اهدا کننده‌ای که حجامت کرده باشد را تا یک سال نمی‌پذیرد که ما معتقدیم این تعریف از خراش، مشمول حجامت نمی‌شود.» به تناسب وضعیت جسمی، بالینی و عروقی بیمار در سه ‌الی پنج مرحله‌از وی خون گرفته می‌شود. این عملیات مجموعاً در مدتی حدود ۲۰ دقیقه ‌انجام می‌شود که خون گرفته‌شده حداکثر به ۵۰ تا ۷۰ سی سی بالغ می‌گردد.

نظریه دیگری در مقابل حجامت وجود دارد که اهداء خون را روش بهتری می‌داند زیرا در حجامت با ایجاد مکش در بین ناحیه بین دو کتف و سپس خراش روی پوست حدود ۴۰ سی سی خون گیری انجام می‌گیرد، اما در اهدای خون حدود ۴۵۰ سی سی خون از وریدهای دست بوسیله سوزن گرفته می‌شود. معتقدان به حجامت عنوان می‌کنند که در حجامت خون «کثیف» از بدن کشیده می‌شود و به این دلیل تاثیر بهتری از اهداء خون دارد. در طب سنتی از «فصد» یعنی رگ زدن نیز یاد شده است که باز هم طرفداران کمتری به نسبت حجامت دارد.

روش دیگر معمول برای خونگیری زالو است که هنوز قانونی نشده و در نتیجه کمیاب است. زالو‌های قدیمی ایران که به گفته اهل فن از بهترین خونخواران این دسته هستند در حوض آب خانه‌ها نگهداری می‌شدند و از روش پرورش این حیوانات اطلاع زیادی در دست نیست. امروزه در برخی از کشورهای پیشرفته جهان نیز درمان با زالو مورد توجه قرار گرفته است و مثلا در آمریکا این روش به عنوان یکی از حاشیه‌های فیزیوتراپی برای بازیکنان راگبی که در معرض ضربات شدید و کنترل نشده هستند پیشنهاد می‌شود. استفاده از زالو هم مانند حجامت سابقه جهانی دارد و با رشد شیوه‌های درمانی مبتنی بر طبیعت که ناشی از جریان‌های فرهنگی محیط زیست‌گرایی جدید است دوباره زنده شد. هر زالو حدوداً ۵ سی‌سی خون در مرحله اول می‌مکد که اگر خونریزی را قطع نکنید ممکن است بیشتر شود زالودرمانی همیشه با چند زالو انجام می‌شود تا مقدار خون قابل توجه باشد. زالو را معمولا به ساق و زانو می‌اندازند و فقط گزش اولیه و جداشدن در انتهای کار درد آور است زیرا بزاق حیوان باعث بی-حسی و همینطور عدم انعقاد می‌شود. در ایران شرکت‌های هستند که پرورش زالو را مورد توجه قرار داده‌اند ولی هیچ مرکز درمانی شناخته شده‌ای زالودرمانی را انجام نمی‌دهد. سه سال پیش وزیر بهداشت وقت اعلام کرده بود که «هیچ مستند علمی درباره زالو درمانی وجود ندارد، بنابراین از نظر وزارت بهداشت این کار دخالت در امور پزشکی و جرم است و هر جا که با موارد زالو درمانی مواجه شویم حتماً با عوامل آن برخورد می‌کنیم.» وی موضوع خاصیت درمانی بزاق زالو که در پزشکی نیز به جنبه ضد انعقادی آن اشاره شده است را برای اثبات این روش تایید نکرد. از طرف دیگر حجامت تکیه فراوانی به روایات مذهبی دارد که از مزایای این درمان سنتی و بعضا از اجر اخروی آن می‌گویند اما درباره زالو توصیه مذهبی وجود ندارد.

هنوز هم کسانی در بین قشر تحصیلکرده هستند که علم پزشکی را رد می‌کنند و از عبارات جالبی مانند «پزشکی استعماری» برای توصیف آن استفاده می‌کنند. آن‌ها که بعضی از آن هم در همین رشته استعماری درس خوانده‌اند و ضمن عنوان پزشکی تشکیلات تجاری یا انتشاراتی در این زمینه دارند در میان دانش قدیمی طب به دنبال روش‌هایی می‌گردند تا طب به دانش منحصر به فردی برسند که از علم پزشکی دنیا بر‌تر یا شاید مستقل باشد. چنین واکنشی تا به حال نه در ایران بلکه در دیگر کشور‌های جهان مانند هند، چین، آفریقا و آمریکای جنوبی هم به نتیجه نرسیده است. این روش‌های حاشیه-ای تا کنون نتوانسته‌اند دانش پزشکی جدید را از کشور خود بیرون کنند اگرچه در حد و اندازه خود مشتریانی دارند.

 

ضمیمه روزنامه شرق پنجشنبه 8 دی

 


محمد سرابی

Mohammad sarabi  (right)  with  Aydin Aghdashloo in his gallery - 2012

Mohammad sarabi  (right)  with  Houshang Moradi Kermani the writer - 2013

still loving you - mohammad sarabi - هنوز دوستت دارم - محمد سرابی

محمد سرابیmohammad sarabi